ป้อนยาให้ลูกน้อยอย่างไรดี
ภญ.อัมพร จันทรอาภรณ์กุล

     “คุณเภสัชกรค่ะทำอย่างไรดี สามีดิฉันอ่านตัวเลขบนหลอดหยดยาผิดไปเห็น 0.6 ซีซี เป็น 0.3 ช้อนชา ป้อนให้ลูกดิฉันไปแล้ว 2 มื้อ ดิฉันเพิ่งมาทราบทีหลังทำอย่างไรดีคะ ลูกดิฉันอายุแค่ 1 เดือนเอง จะได้รับยาเกินขนาดจนเป็นอันตรายมั้ยคะ”

     คุณแม่ท่านนี้ถามด้วยความกระวนกระวายใจเป็นอย่างมาก เพราะยาที่ป้อนผิดไปไม่ได้มีรายการเดียว มีถึง 3 รายการ ดิฉันจึงได้ตรวจสอบดูว่ายาอะไรบ้างที่ได้รับเกินขนาดไป ปรากฏว่ามียาลดน้ำมูก ยาลดไข้ และวิตามิน ซึ่งนับเป็นโชคดีของเด็กอย่างมากที่เมื่อตรวจสอบรายชื่อยาทั้ง 3 รายการ แล้วพบว่าหากให้ปริมาณเท่าที่เด็กรายนี้ได้รับซึ่งคำนวณตามน้ำหนักแล้วไม่มีพิษต่อเด็กมากนัก แต่คงไม่ทุกรายหรอกนะคะที่จะโชคดีอย่างนี้ ดังนั้นมาศึกษาวิธีการตวงยาเพื่อป้อนยาลูกน้อยของคุณดีกว่าค่ะ

     มีคำถามเสมอๆว่าจะป้อนยาให้ลูก ต้องตวงยากันอย่างไรจึงจะถูกต้องปลอดภัย เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ต้องระมัดระวังเป็นอย่างมากเนื่องจากร่างกายของเด็กเล็กหรือเด็กอ่อนนั้นมีความแตกต่างจากผู้ใหญ่อย่างมาก หากตวงยาผิดไปแม้เพียงเล็กน้อยสำหรับยาบางตัวที่มีความเป็นพิษสูงก็อาจถึงแก่ชีวิตได้ เนื่องจากระบบการกำจัดยาออกจากร่างกายของเด็กยังพัฒนาไม่เต็มที่ เมื่อต้องให้ยาแก่ลูกน้อยจึงต้องตั้งสติและทำความเข้าใจกับฉลากยาและเอกสารกำกับยาทุกครั้ง
     ยาเด็กโดยทั่วไปมักเป็นรูปแบบยาน้ำ เวลาให้จึงต้องตวงยาให้ได้ปริมาตรและขนาดยาที่ถูกต้องเหมาะสมกับเด็กแต่ละคน สำหรับอุปกรณ์ที่ใช้ตวงยานั้นมีหลายรูปแบบ ได้แก่ ช้อนชา กระบอกฉีกยาพลาสติกสำหรับให้ยา หลอดหยดตวงยา ซึ่งคุณพ่อคุณแม่ทั้งหลายต้องเลือกให้เหมาะสม ที่สำคัญต้องอ่านฉลากให้ถี่ถ้วนก่อนป้อนยาแต่ละครั้ง

ผสมยากับนมดีไหม?
     ไม่ควรตวงยาหรือผสมยาลงไปในนมของเด็กเป็นอันขาด เนื่องจากถ้าเด็กกินนมไม่หมดก็จะทำให้ได้ยาน้อยกว่าที่ควรจะเป็น และถ้ายามีรสชาติที่ไม่ดีก็จะทำให้ลูกของคุณพาลไม่กินทั้งนมและยาก็ได้ และยาบางชนิดก็อาจมีปฏิกิริยากับนมด้วย

เลือกช้อนตวงยาอะไรให้ลูกดี
     เลือกใช้ช้อนชาซึ่งเป็นอุปกรณ์ตวงยาที่นิยมใช้กันทั่วไป 1 ช้อนชา ตวงได้ปริมาตรยาเท่ากับ 5 ซีซี หรือมิลลิลิตร ตรงกลางช้อนชาจะมีขีดกลางโดยรอบให้ทราบว่าถ้ารินยาถึงขีดนั่นจะได้ยาเท่ากับ 1/2 (ครึ่ง) ช้อนชา หรือ 2.5 ซีซี วิธีตวงยาด้วยช้อนชาสำหรับปริมาตรยาต่างๆ ทำได้ดังนี้
     • 1 ช้อนชา                           = 5       ซีซี  ตวงยาให้เต็มขอบด้านบนพอดี
     • 3/4 (สามส่วนสี่) ช้อนชา     = 3.75  ซีซี  ตวงยาให้เลยขีดกลางช้อนขึ้นมาจนเกือบเต็ม แต่ไม่ต้องเต็มช้อน
     • 1/2 (ครึ่ง) ช้อนชา              = 2.5    ซีซี ตวงยาถึงขีดกลางช้อนพอดี
     • 1/3 (หนึ่งส่วนสาม) ช้อนชา = 1.7    ซีซี ตวงยาให้ต่ำกว่าขีดกลางช้อน
เล็กน้อย
     • 1/4 (หนึ่งส่วนสี่) ช้อนชา      = 1.25   ซีซี
     ตวงยาให้ต่ำกว่าขีดกลางช้อนครึ่งหนึ่ง
     การตวงยาด้วยช้อนชานั้นต้องเน้นย้ำอีกเรื่อง คือ ห้ามใช้ช้อนกาแฟหรือช้อนของหวานอื่นๆ ที่ไม่ใช่ช้อนตวงยามาตรฐาน เพราะช้อนอื่นๆไม่มีขีดใดๆ จึงทำให้ปริมาตรยาที่ได้รับคาดเคลื่อนได้

การตวงยาด้วยถ้วยตวงยา
     มียาหลายตัวที่บริษัทผู้ผลิตยาจะให้ถ้วยตวงยามาในกล่องยาเลย ลักษณะหน้าตาจะเหมือนกับถ้วยปกติทั่วไป แต่มีขีดบอกปริมาตรว่า ตำแหน่งไหนเป็น 1/4,1/2,3/4 ช้อนชา หรือบางยี่ห้อก็ระบุเป็นซีซี เวลาตวงยาก็เพียงแค่รินให้ถึงขีดที่ระบุ และยกขึ้นตรวจสอบปริมาตรยาที่ระดับสายตาแล้วปรับให้ได้ตามปริมาตรที่ต้องการ ข้อสำคัญคือถ้วยตวงยาที่แต่ละบริษัทให้มานั้นอาจมีความแตกต่างกันในการระบุปริมาตร ต้องอ่านและสังเกตให้ดีก่อนทุกครั้ง

การตวงยาด้วยกระบอกฉีดยาพลาสติก
     มีคำถามว่าเมื่อไหร่ที่ควรใช้กระบอกฉีดยาพลาสติก คำตอบคือ ใช้ในกรณีที่ยาที่จะให้แก่ลูกน้อยเป็นยาอันตราย ซึ่งต้องการปริมาตรที่แน่นอน กระบอกฉีดยาพลาสติกนี้มีหลายขนาด ได้แก่ 1 ซีซี 3 ซีซี 5 ซีซี และ 10 ซีซี ซึ่งแต่ละขนาดจะมีขีดบอกปริมาตรที่ละเอียดแม่นยำ ทำให้สามารถตวงยาได้ในขนาดที่หลากหลายตามความต้องการ นอกจากนี้ยังสามารถใช้กับเด็กที่กินยายากด้วย โดยวิธีการให้ยาเริ่มจากอุ้มลูกน้อยของคุณไว้ในวงแขน ดูดยาตามปริมาตรที่ต้องการ โดยจุ่มปลายกระบอกฉีดยาพลาสติกที่ล้างทำความสะอาดแล้วลงในยา ดึงก้านด้านในของกระบอกฉีดยาขึ้น ยาจะถูกดูดขึ้นมาตามกระบอกฉีดยาจนถึงปริมาตรที่ต้องการแล้วจึงหยุดดึง ตรวจดูในระดับสายตาเพื่อให้แน่ใจว่าดูดยาในปริมาตรที่ถูกต้อง จากนั้นฉีดยาเข้าไปบริเวณกระพุ้งแก้มด้านใดด้านหนึ่งของเด็กอย่างช้าๆ ห้ามฉีดเข้าตรงกลางปากเด็ดขาด เพราะจะทำให้ลูกของคุณสำลักยาได้ หลังจากป้อนยาให้อุ้มเด็กไว้สักพักอย่าเพิ่งให้นอนเพื่อให้ยาค่อยๆ กลืนยาจนหมด ล้างกระบอกฉีดยาก่อนเก็บด้วยน้ำสะอาดทุกครั้ง ระวังอย่าบังคับ ฝืนใจเด็กให้กินยามากเกินไป เพราะจะทำให้เด็กต่อต้านและกินยายากขึ้นเรื่อยๆ ต้องค่อยๆ หว่านล้อมทีละน้อยนะคะ

การตวงยาด้วยหลอดหยดยา
     ในเด็กเล็กที่ต้องใช้ยาขนาดน้อยมากๆ จนยากที่จะตวงให้ถูกต้องด้วยกระบอกฉีดยาพลาสติก เช่น ปริมาตรขนาด ? ซีซี 1/3 ซีซี 0.5 ซีซี 0.9 ซีซี เป็นต้น ควรเลือกกระบอกฉีดยาพลาสติกขนาดเล็กสุดหรือหลอดหยดยา ที่มีขีดแบ่งปริมาตรที่ 0.5 ซีซี หรือ 1 ซีซี เป็นอย่างมาก ยาชนิดเข้มข้นบางชนิดหรือยาเด็กอ่อนบางตัว เช่น ยาขับลม พาราเซตามอล วิตามินรวม จะมีหลอดหยดยามาให้ในกล่อง เพื่อให้ตวงยาได้อย่างแม่นยำ โดยหลอดหยดยาที่ให้มานี้จะมีขีดบอกปริมาตรที่ละเอียด ตั้งแต่ 0.1 ไปถึง 1 ซีซี และมีตัวเลขกำกับชัดเจน เช่น ที่ตำแหน่ง 0.3 ซีซี 0.6 ซีซี และ 1 ซีซี

     วิธีการตวงยาด้วยหลอดหยดยาต้องบีบที่หัวยางหรือด้านบนของหลอดหยดยาเพื่อไล่อากาศ บีบค้างไว้จากนั้นจุ่มลงในยา ค่อยๆ ปล่อยให้ยาถูกดูดขึ้นมาตามหลอดหยดยาจนได้ปริมาตรที่กำหนด ถ้าเกินก็บีบออกให้ได้ปริมาตรที่ถูกต้องจริงๆ แล้วบีบใส่ปากเด็ก และล้างด้วยน้ำสะอาดพร้อมสะบัดให้แห้ง เก็บไว้หรือนำไปปิดที่ฝาขวดตามเดิม
     ข้อควรระวังบางครั้งตัวเลขและขีดแบ่งปริมาตรยาบนหลอดหยดยาจะใสมาก ทำให้ตวงยายาก ต้องสังเกตตัวเลขว่าแบ่งขีดอย่างไร และดูขีดยาให้ดีก่อนดูดยาทุกครั้งก่อนป้อนยา เพื่อป้องกันไม่ให้ดูดยามากหรือน้อยเกินไป

ที่ป้อนยารูปแบบอื่นๆ
     ปัจจุบันมีการผลิตอุปกรณ์ป้อนยาเด็กหลายรูปแบบที่ทำให้ง่ายต่อการป้อนยาเด็ก ซึ่งสามารถหาซื้อได้ตามร้านขายยา กรณีที่ท่านไม่สามารถให้ยาลูกได้ด้วยอุปกรณ์พื้นฐาน หรืออยากเพิ่มความสะดวกในการตวงยา ตัวอย่างอุปกรณ์เหล่านี้ ได้แก่
     1. ช้อนชาป้อนยา (Medical teaspoon) จะมีสเกลละเอียดและมีขีดบอกเทียบเป็นช้อนชาให้ในบางยี่ห้อ และที่ปลายกระบอกจะมีลักษณะเป็นช้อนชา ทำให้ป้อนยาได้ง่ายเหมือนใช้ช้อนชา
     2. กระบอกฉีดป้อนยา (Oral syringe) จะมีสเกลละเอียดและมีขีดบอกเทียบเป็นช้อนชาให้ บางยี่ห้อมีแปรงทำความสะอาด และกรวยปิดที่ปลายกระบอกทำให้ป้อนยาได้ง่าย ยาไม่พุ่งเข้าปากเด็กแรงมาจนสำลักเหมือนการเอากระบอกฉีดยาพลาสติกมาป้อนยา
     3. ช้อนชา 2 ด้าน ช้อนที่มีขายบางประเภทมี 2 ด้าน สำหรับปริมาตร 1 ช้อนชา และ 1/2 ช้อนชา ทำให้ง่ายต่อการตวงยา ไม่ต้องเล็งเส้นที่กลางช้อนเพื่อตวงยา 1/2 ช้อนชา

     การป้อนยาให้ลูกน้อยนั้นไม่ยากอย่างที่คิดนะคะ เพียงแค่คุณพ่อคุณแม่ เพิ่มความระมัดระวังและมีสติขณะให้ยาลูกเท่านี้ก็เพียงพอ และหากมีข้อสงสัยต่างๆ ก็ไม่ควรละเลย ควรสอบถามแพทย์ผู้ดูแลลูกของคุณ หรือเภสัชกรที่จ่ายยา ไม่ใช่ป้อนแล้วค่อยสอบถามนะคะเพราะถึงเวลานั้นอาจจะสายเกินไป  “รักลูก...ให้ยาอย่างถูกต้อง”